Recent Posts

Niet een hobby, maar een lifestyle

Niet een hobby, maar een lifestyle

Het Parool, PS Boeken, Zaterdag 6 oktober 2019 Youngadultlezers ontmoeten elkaar online en op festivals Vanaf de pubertijd gaan kinderen minder lezen. Op youngadultlezers na; die gaan dan helemaal los. Ze laten het niet bij lezen, maar bezoeken evenementen als het Young Adult Literatuur Festival …

Als goedkope chardonnay

Als goedkope chardonnay

Het Parool, PS Boeken, zaterdag 21 september In de nieuwe roman va Op de Beeck regent het bijvoeglijk naamwoorden Door Dieuwertje Mertens Let op mijn woorden, de titel van de nieuwe roman van de Vlaamse Griet op de Beeck (1973), kan ironisch worden opgevat. ‘Ik…

Susan Sontag: de persoon en de metafoor

Susan Sontag: de persoon en de metafoor

Het Parool, PS Boeken zaterdag 21 september 2019

Biografie: van intellectueel tot societyfiguur en activist

De Amerikaanse schrijver en vertaler Benjamin Moser neemt in zijn biografie van Susan Sontag de moeizame verhouding tot de waarheid van de gevreesde en aanbeden schrijver en criticus onder de loep.

Door Dieuwertje Mertens

‘Hier li(e)gt (Zoals ze haar hele leven heeft gedaan) Susan Sontag 1933- 195..’ schreef de gevreesde en aanbeden schrijver, filmmaker en criticus op vijftienjarige leeftijd onder een tekeningetje van een grafsteen in haar notitieboek. Het daadwerkelijke grafschrift in Montparnasse, Parijs van de beroemdste vrouwelijke en meest glamoureuze intellectueel en cultuurcriticus van Amerika vermeldt alleen ‘Susan Sontag 1933-2004’.

 

Benjamin Moser spreekt in zijn omvangrijk biografie Sontag haar leven en werk van Susan Sontag en ‘Susan Sontag’. Hiermee refereert hij naar het begrip ‘camp’ uit een van haar bekendste essays Notes on “Camp”(1964). ‘Waar het in Sontags leven uiteindelijk om draaide was het ontsnappen aan het gevoel van niet-echt zijn dat ze bij zichzelf als tiener had vastgesteld. (..) en camp had alles te maken met in de gaten hebben dat het ‘zijn’ een rollenspel is, ‘Being-as-playing-a-role’.

 

Sontag leefde in de tijd van Warhol, waarin een revolutie plaatsvond in de manier waarop roem werd vergaard en beleefd; ze was iemand die werd gefotografeerd én ze reflecteerde op fotografie (en andere cultuuruitingen). Ze zag het verschil tussen de persoon aan de ene kant en het beeld (‘de metafoor’) aan de andere kant: Een bepalend thema en in de biografie tevens een belangrijke leidraad die Moser oppikt uit een duizelingwekkend omvangrijk archief bestaande uit dagboeken, notities, correspondenties, artikelen en niet-gepubliceerde essays. Daarnaast sprak hij met nabestaanden.

Susan Lee Rosenblatt

Sontag werd op 16 januari 1933 geboren in Manhattan als Susan Lee Rosenblatt. Toen haar moeder Mildred na het overlijden van haar vader hertrouwde, nam ze de achternaam van haar moeders nieuwe partner aan, onder meer uit een behoefte aan een nieuwe identiteit. In haar jeugd werd het fundament voor Sontags moeizame verhouding tot de waarheid gelegd. Ze adoreerde Mildred die vooral gepreoccupeerd was met haar uiterlijk, make-up (maskerade), mannen en drank. ‘Het was duidelijk dat ze verliefd was op haar moeder,’ zei haar eerste partner Harriet Sohmers. Zus Judith noemde Mildred ‘de koningin van de ontkenning’. Sontag kwam er bijvoorbeeld pas jaren na de dood van haar vader achter dat hij was overleden en haar moeder vertelde haar pas dat ze ging hertrouwen, nadat het huwelijk was voltrokken.

 

Het gezin waarin Sontag opgroeide is vormend geweest voor haar werk. Moser stelt zich op als geschiedschrijver, cultuurcriticus en psycholoog. De biograaf noemt niet alleen de omstandigheden van haar jeugd – de afwezigheid van de vader, het verlangen naar de moeder – maar ook meer algemene psychologische ontwikkelings(stoornissen) waar veel kinderen van alcoholisten last van hebben. Ze verklaren onder meer het gebrek aan zelfkennis van Sontag, de moeizame sadomasochistische (lesbische) liefdesrelaties en de complexe relatie met zoon David die ze op 19-jarige leeftijd kreeg.

 

Moser geeft de lezer een indruk van hoe Sontags gedachten werden gevormd: Hij laat zien met wie ze omging, wat ze las, welke tentoonstellingen ze bezocht. Ook staat hij uitvoerig stil bij het maatschappelijke, culturele en politieke klimaat waarin Sontag zich ‘ontwikkelde’ van intellectueel tot beroemdheid en societyfiguur tot activist, en van politiek non-actief tot radicaal-links tot links-liberaal. De biograaf schuwt een kritische houding niet en benoemt óók de minder geslaagde kanten van haar karakter (ze was bepaald niet empathisch) en werk (stukken met ‘moeizame redeneertrant’ of ‘vage omschrijvingen’). Daarmee schat hij juist haar intellectuele en culturele rol op waarde.

Hoofd en lichaam

Daarnaast verluchtigt Moser de intellectuele geschiedenis door af en toe door stil te staan bij roddel of opmerkelijkheden, zoals de onsmakelijke eetgewoonten van Sontag, die ongegeneerd kon gaan zitten schrokken en die gek was op ‘smerig’ eten, zoals orgaanvlees of duizendjarige, zwavelige eieren.

 

‘Het hoofd staat los van het lichaam,’ schreef ze als jonge vrouw in haar dagboek. Het is een terugkerend thema in haar leven, dat wederom terugslaat op een tweedeling tussen beeld en subject. Als ze op 42-jarige leeftijd voor de eerste keer kanker krijgt is het lichaam niet te ontkennen. Ze ondergaat zware behandelingen en overleeft de ziekte. En ze schrijft Illness as metaphor (1978); een onderzoek naar leugens rond de ziekte: ‘niets is schadelijker dan betekenis toekennen aan ziekte’ schreef ze in navolging van Against interpretation (1966). Moser wijst scherpzinnig op de paradox die aan het boek ten grondslag ligt: ‘de geest kon iemand niet ziek maken, maar wel genezen.’

Afstand doen

Toen Sontag op 71-jarige leeftijd voor een derde keer kanker kreeg, zei ze dat ze zich voor het eerst in haar leven ‘niet bijzonder voelde’; ze bleek sterfelijk. ‘Afstand doen van haar uitzonderlijkheid betekende afstand doen van haar identiteit, de fictie die Sue Rosenblatt had getransformeerd tot Susan Sontag’, schrijft Moser.

 

Sontag hield er in die tijd al acht jaar een gecompliceerde relatie op na met Annie Leibovitz, de beroemde fotograaf van bekendheden; iemand die imago’s creëert. Leibovitz fotografeerde haar op haar ziekbed. Dit leverde akelige portretten op, waar ze door de ziekte bijna onherkenbaar op stond. Er ontstond nogal wat controverse over.

 

‘Susan Sontag’ stond op het punt te verdwijnen, maar zelf weigerde ze toe te geven dat ze stervende was. Haar laatste woorden waren tegen haar zoon: “Ik wil je zeggen..” en daarna niets meer. Maar echt tot stilzwijgen zou ze niet komen: Moser heeft in zijn zeer volledige biografie overtuigend laten zien in hoeverre ‘Susan Sontag’ onderdeel uitmaakt van de Amerikaanse cultuurgeschiedenis. Hoewel haar lichaam overleden is, waart haar geest nog steeds rond. Haar eigen grafschrift blijkt bijzonder treffend.

 

  • Benjamin Moser (1976) is een Amerikaanse schrijver en vertaler. Eerder schreef hij een biografie over de Braziliaanse auteur Clarice Lispector. Hij woont sinds 2002 in Utrecht.
Nana Kwame Adjei-Brenyah: ‘Als je zwart bent, heb je geen keuze’

Nana Kwame Adjei-Brenyah: ‘Als je zwart bent, heb je geen keuze’

Het Parool, PS Kunst en Media, maandag 9 september 2019 Nana Kwame Adjei-Brenyah is een belangrijke nieuwe stem in de Amerikaanse literatuur. Dinsdag praat de gelauwerde debutant in De Nieuwe Liefde over zijn bundel Friday Black. Door Dieuwertje Mertens De Amerikaanse auteur ­Nana Kwame (27), zoon…

Waarom je klassieker De Toverberg zou moeten hebben gelezen

Waarom je klassieker De Toverberg zou moeten hebben gelezen

Het Parool, PS Boeken, zaterdag 24 augustus 2019 Moderne klassiekers Welke moderne klassiekers moet je als literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens maakt een selectie. Deze week De Toverberg uit 1924 van de Duitse auteur Thomas Mann (1875-1955). Waar gaat de roman over? Hans Castorp…

Waarom je klassieker Black Box moet hebben gelezen

Waarom je klassieker Black Box moet hebben gelezen

Het Parool, PS Boeken, 18 augustus 2019

Moderne Klassiekers

Welke moderne klassiekers moet je als literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens maakt een selectie. Deze week Black box uit 1986 van de Israëlische auteur Amos Oz (1939-2018).

Waar gaat de roman over?

 

Ilana Sommo-Brandsetter vraagt haar voormalige echtgenoot, professor Alex(ander) Gid’on, per brief om hulp voor hun zoon Boaz die volledig dreigt te ontsporen. Ze hebben sinds de ontbinding van hun huwelijk zeven jaar geleden geen contact meer gehad. Alex biedt financiële hulp via zijn advocaat Sackheim. Maar er komt ook een bitterzoete correspondentie tussen de ex-geliefden op gang waarin zij beiden een antwoord zoeken op de vraag waarom hun liefdesgeschiedenis zo’n tragisch verloop kende. Ook Illana’s nieuwe man Michel Sommo raakt in een correspondentie met Sackheim, Boaz en Alex verwikkeld. Zoals aan de hand van de gegevens in de onverwoestbare black box een vliegtuigongeval kan worden gereconstrueerd, zo wordt in deze roman het uiteenvallen van de liefde gereconstrueerd.

 

Waarom zou je Black box lezen?

 

Black box is niet alleen een hartverscheurende liefdesgeschiedenis, maar vertelt ook op ingenieuze wijze het verhaal over de politieke en religieuze verdeeldheid onder Israëlische joden in een land in voortdurende staat van conflict. De brievenschrijvers die allemaal scherp van de tongriem zijn gesneden sparen elkaar niet. Ze beledigen, kwellen, vleien en verleiden elkaar in stilistisch zeer verfijnde brieven, waaruit hun uiteenlopende karakters naar voren komen. De brieven zijn een lust om te lezen.

 

Wie is het meest opmerkelijke personage?

De ‘onbetrouwbare’ Illana die door de twee mannen wordt bemind, blijft het grote enigma. Zij laat zien dat waarheid niet bestaat en verkiest verbinding boven machtsvertoon – een politieke boodschap die overeenkomt met die van Oz, die een groot pleitbezorger was voor een vredesakkoord met de Palestijnen.

 

Hoe werd de roman destijds ontvangen?

Grotendeels lovend. Victoria Glendinning schreef in 1988 in The London Times: “Iedere positie die wordt vertegenwoordigd in dit slimme, verlichtende boek is een gerechtvaardigd en verdoemd resultaat van een eerlijke zoektocht naar wat het vandaag de dag betekent om een geliefde, man, zoon, Israëli, Jood te zijn.”

 

Wie liet zich erdoor inspireren?

In 1992 verscheen de boekverfilming Kufsa Sh’hora van de Israëlische filmmaker Yeud Levanon. Auteurs David Grossman, Etgar Keret en Jonathan Saffran Foer zijn grote bewonderaars van Black box en andere romans van Oz.

Waarom je klassieker De Minnaar moet hebben gelezen

Waarom je klassieker De Minnaar moet hebben gelezen

Het Parool, PS Boeken, 11 augustus 2019 Moderne Klassiekers Welke moderne klassiekers moet je als ­literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens selecteert deze week De minnaar uit 1984 van de Franse auteur Marguerite Duras (1914-1996). Waar gaat de roman over? Een vijftienjarig Frans meisje uit…

Waarom je klassieker De Duivelsverzen gelezen moet hebben

Waarom je klassieker De Duivelsverzen gelezen moet hebben

Het Parool, PS Boeken, 2 augustus 2019 Moderne Klassiekers Welke moderne klassiekers moet je als ­literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens selecteert deze week De Duivelsverzen uit 1988 van Salman Rushdie (1947). Waar gaat de roman over? Twee acteurs vallen na 111 dagen gegijzeld te…

Moderne klassiekers: Orlando

Moderne klassiekers: Orlando

Het Parool, zaterdag 27 juli, Boeken

Welke moderne klassiekers moet je als literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens maakt een selectie. Deze week Orlando uit 1928 van Virginia Woolf (1882-1941)

 

Waar gaat de roman over?

 

‘Hij- er viel niet te twijfelen aan zijn geslacht,’ begint deze satirische biografie van het leven van de zestienjarige Orlando. Aan het begin van het verhaal is hij een jonge vijftiende-eeuwse edelman, maar hij wordt op zesendertigjarige leeftijd ruim een eeuw later wakker als vrouw. ‘Maar in ieder ander opzicht was hij dezelfde gebleven,’ schrijft Woolf. Echter; ‘zij kende de geheimen en deelde zwakheden van beiden (red. geslachten)’. De lezer volgt Orlando tijdens zijn avontuurlijke reizen door driehonderd jaar tijd en ruimte.

 

Waarom zou je Orlando lezen?

 

Onlangs verscheen een heruitgave van de fantastische Nederlandse vertaling door Gerardine Franken bij uitgeverij Orlando, waarin de zwierige schrijfstijl van Woolf helemaal overeind is gebleven. Aan haar grote liefde Vita Sackville-West, beschreef Woolf haar schrijfervaring als ‘een schrijver op vakantie’: de frivoliteit en het plezier spat van de pagina’s. Toch is het ook een wijs boek, met intelligente bespiegelingen over het leven, de positie van de vrouw en het verstrijken van de tijd. Orlando is een van de eerste feministische romans waarin het begrip ‘sekse’ wordt onderzocht. Woolf concludeert: ‘In ieder mens (..) voltrekt zich een zwenking van de ene sekse naar de andere’.

 

Wie is het meest opmerkelijke personage?

 

Orlando is natuurlijk onovertroffen, maar op een goede tweede plaats staat ‘de biograaf’ uit wier pen dit verhaal is gevloeid. De verteller reflecteert met veel gevoel voor humor op de literaire conventies die met het verloop van de tijd veranderen.

Hoe werd de roman destijds ontvangen?

 

Orlando verkocht zo goed in Engeland en Amerika dat het echtpaar Woolf zijn eerste auto kon aanschaffen en de rest van het leven financiële stabiliteit genoot (Kelly Tetterton, 1995). Cleveland B. Chase van de NY Times schreef in 1928 vol lof over de roman die richtgevend kon zijn voor hoe de literatuur zich verder zou moeten ontwikkelen.

Wie liet zich erdoor inspireren?

 

De Amerikaanse actrice Tilda Swinton speelde Orlando in de verfilming van Sally Potter uit 1992. Ze las het boek al als tiener en het hielp haar door haar pubertijd. ‘Orlando is een praktische handleiding voor hoe te leven’ (The Telegraph, 9 januari 2012).

 

Virginia Woolf – Orlando,

Uitgeverij Orlando

Vertaling Gerardine Franken, met een inleiding van Marja Pruis

ISBN 978 94 92086 96 9

hardcover, 22,50 euro

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Moderne klassiekers: Slachthuis vijf

Moderne klassiekers: Slachthuis vijf

Het Parool, zaterdag 21 juli 2019 De klassieker die je gelezen moet hebben: Slachthuis vijf Welke moderne klassiekers moet je als ­literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens selecteert deze week Slachthuis vijf uit 1969 van de Amerikaanse schrijver Kurt Vonnegut (1922-2007). Dieuwertje Mertens19 juli 2019, 20:18…

Vriendschap, liefde en verzet onder Franco

Vriendschap, liefde en verzet onder Franco

Het Parool, PS Boeken, zaterdag 6 juli Romanreeks: De geschiedenis van het Spaanse verzet Dieuwertje Mertens De Spaanse schrijver Almudena Grandes werkt aan een zesdelige romanserie over het verzet tegen Franco. Het vierde deel De patiënten van dokter Garcí­a gaat over een netwerk dat nazi’s…

‘Poëzie vond mij toen ik veertien was’

‘Poëzie vond mij toen ik veertien was’

Het Parool, PS Boeken, zaterdag 15 juni 2019

Bijtend pamflet: Koleka Putuma put kracht uit openheid

De Zuid-Afrikaanse performer, dichter en theatermaker Koleka Putuma maakt furore met haar activistische gedichten. Haar bundel Collective Amnesia sloeg internationaal in als een bom.

Door Dieuwertje Mertens

‘Als je bent geboren als zwarte queer vrouw in Zuid-Afrika, bén je de belichaming van politiek, er is geen ontkomen aan,” ondervindt Koleka Putuma (1993) sinds jaar en dag. In haar poëziedebuut Collective Amnesia (2017) legt ze haar hart bloot en confronteert ze de lezer met de koloniale geschiedenis, de apartheid, de machtsverhouding tussen zwart en wit en de patriarchale samenleving. De bundel sloeg in als een bom en kreeg al negen herdrukken. Er zijn plannen voor een Nederlandse vertaling.

Waarom vielen uw gedichten zo in de smaak bij een groot publiek?

“De bundel verscheen op het juiste moment in 2017, nadat er grote acties waren geweest van de studentenbeweging in Zuid-Afrika. Veel onderwijsinstellingen en universiteiten werkten aan de ‘dekolonisatie’ van het onderwijs. Mijn gedichten reflecteren op de actuele ontwikkelingen; de veranderingen in het denken in de maatschappij. Vrouwen en zwarte mensen beginnen zich te verweren. Dat zie je ook aan de opkomst van bewegingen als #MeToo en Black Lives Matter. Daarbij zijn mijn gedichten heel anders dan de poëzie waar ik op school mee in aanraking kwam; ze zijn geschreven in een taal waar mensen zich makkelijk toe kunnen verhouden.”

Uw boodschap over de bittere nasmaak van het kolonialisme, de apartheid en de scheve verhoudingen tussen wit en zwart zal niet bij iedereen goed vallen.

“De gesprekken tussen de verschillende groeperingen worden steeds gewaagder en eerlijker. Sommige mensen zijn bereid om een ongemakkelijke en eerlijke conversatie te hebben. Anderen hebben een nare nasmaak bij sommige van mijn gedichten, zoals het gedicht Water.

Dit gedicht laat zich lezen als een bijtend pamflet tegen de scheve raciale verhoudingen en de witte privileges. Instemmend gejoel en gejuich zijn te zien op online video’s van Putuma’s performance. De dichter vergelijkt de verhouding van de witte en de zwarte Zuid-Afrikaanse bevolking tot het water; de witte kolonisator kwam over zee om slaven te halen, om land op te eisen en gebruikt het water nu vooral als bron van vermaak (strandbezoek). Voor de zwarte inwoners is het een bron van angst; aan zee vonden executies plaats, de meesten kunnen niet zwemmen, hiermee werden zij gedoopt en namen het christendom van de kolonisator over.

U dicht: (…) you have taken the liberty to colonize the concept of God; gave God a gender, a skin colour (…). Hoe verhoudt u zich nu tot het christendom?

“Toen ik naar het voortgezet onderwijs ging, kwam ik in contact met andere culturen en religies. Dat zorgde ervoor dat ik ging reflecteren op mijn eigen opvoeding en cultuur. Ik kwam erachter dat mijn beeld van Jezus of God was ingebed in een koloniale structuur. Mijn beeld is veranderd van een God in de vorm van een witte man met blauwe ogen en lang blond haar in een hogere macht die terug te vinden is in meerdere mensen die ons onderweg in het leven helpen. Ik geloof in de kracht van het universum.”

In het gedicht Indulgence vraagt u een moeder haar dochter te leren dat de zogenaamde gekte die zich uit in woede of intens verdriet, een normale respons is op de geschiedenis van Zuid-Afrika. Hoe kan men deze ‘vergeten’ zijn?

“Het consolidatieproces gaf niet iedereen de mogelijkheid om fatsoenlijk te rouwen. Het resultaat hiervan is een zekere vergeetachtigheid. Tegelijkertijd worstelen veel zwarte families nog met de traumatische geschiedenis van hun land; de kolonisatie, de apartheid. Zij moeten de gelegenheid krijgen om boos te zijn, verdrietig te zijn, te huilen om wat ze hebben verloren. Bij witte mensen is er ook sprake van vergeetachtigheid. Zij denken: dat was het verleden, wat kunnen wij hier nu nog aan doen? Maar het residu van deze geschiedenis is aanwezig in de vezels van de samenleving.”

‘Fijn om zo moedig te zijn en hardop gedachten te                           formuleren die anderen niet uit durven spreken’

Uw debuut heeft een krachtige boodschap. Tegelijkertijd stelt u zich in deze gedichten erg kwetsbaar op. Hoe voelde u zich toen de bundel verscheen?

“Ik voelde me naakt, maar het geeft ook een machtig gevoel om zo openhartig te zijn. Het was fijn om zo moedig te zijn en hardop gedachten te formuleren die andere mensen niet uit durven spreken.”

“Ik vreesde het meest voor de gedichten die mijn familie aangaan. Ik heb het dan bijvoorbeeld over het gedicht over mijn vader die pastor is en ik die queer ben; een onderwerp dat onbespreekbaar is. Tegelijkertijd is het een troost dat er overal ter wereld mensen zijn die hetzelfde meemaken, die een streng religieuze achtergrond hebben en niet voor hun geaardheid uit kunnen komen. Wat mijn vader van mijn gedichten vindt? Hij heeft ze waarschijnlijk wel gelezen, maar we praten er niet over.”

Waarom is poëzie zo’n geschikt middel om uw boodschap in te verpakken?

“Ik heb de poëzie niet ontdekt, poëzie ontdekte mij toen ik veertien was. Het was voor mij een middel om uitdrukking te geven aan mijn gevoelens. Naarmate ik ouder werd, bleek poëzie het perfecte middel om te praten over mijn ervaringen als jonge, zwarte, queer vrouw. Het is zo’n groot en krachtig medium: poëzie geeft me de mogelijkheid om in een tijdsbestek van minder dan vijf minuten een boodschap te communiceren, daar leent een roman zich niet voor.”

Het gedicht Lifeline bestaat uit een lange lijst met namen van zwarte, veelal feministische, voorbeelden, zoals Kimberlé Crenshaw, Audre Lorde, Angela Davis. Op welke manier vormen zij de ruggengraat van uw werk?

“Sommige mensen op de lijst zijn overleden, anderen niet, er staan schrijvers tussen, vrienden, bekenden. Dit zijn de zwarte vrouwen die mij hebben geholpen om na te denken over mijn identiteit; over geslacht, ras, seksualiteit. Zij zijn vormend geweest in de manier waarop ik denk. Het gedicht On black solidarity gaat bijvoorbeeld over intersectionaliteit op een dieper niveau, over de problemen waar ik in het dagelijks leven tegenaan loop. (Give me one rapper I can trust my son’s ears with/give me one lyric I can trust my daughter’s image with.)

Het laatste gedicht in uw bundel eindigt met het scanderen van ‘rechtvaardigheid, rechtvaardigheid, rechtvaardigheid’. Zal recht zegevieren?

“Dear God, ik hoop het.”