Author: dieuwertjem

‘Er bestaat geen neutraal standpunt’

‘Er bestaat geen neutraal standpunt’

Het Parool, Boeken, zaterdag 21 december 2019 Jeanette Winterson: Roman over robots en liefde Door Dieuwertje Mertens ‘Jeanette Winterson (60) blijft als schrijver proberen om in cultureel en politiek opzicht een verschil te maken. ‘Veel mensen hebben drie banen en de zorg of hun kinderen…

Te koop: babyschoentjes nooit gedragen

Te koop: babyschoentjes nooit gedragen

Het Parool, Boeken, zaterdag 14 december 2019 Dieuwertje Mertens In De schoonheid van weerbarstig proza zijn de essays van korteverhalenschrijver Lydia Davis gebundeld. Daarin analyseert ze in charmante overpeinzingen het genre van het korte verhaal en aanverwante ‘excentrieke vormen’. Er hangt een zweem van magie…

Papa is maatjes met Charles Taylor

Papa is maatjes met Charles Taylor

Het Parool, Boeken, zaterdag 10 november 2019

Liberia; Tweestrijd tussen de journalist en de dochter

Door Dieuwertje Mertens

Op een dag kom je erachter dat ‘Daddy’, je liefhebbende vader, chef van de technische staf van Telecom Liberia, de rechterhand is geweest van de Liberiaanse dictator Charles Taylor (1997-2003), die door het Hooggerechtshof in Den Haag in 2012 schuldig werd bevonden aan oorlogsmisdaden en misdaden tegen de menselijkheid. Hoe ga je daarmee om? Wat zegt dit over je vader, over je familie(geschiedenis) en over jou? In haar memoires Drakendochter gaat journaliste Clarice Gargard (1988) op zoek naar een antwoord.

 

Over hetzelfde onderwerp verscheen eerder dit jaar de -overigens zeer geslaagde -documentaire getiteld De waarheid over mijn vader, waarin regisseur Shamira Raphaëla Gargard volgt in haar zoektocht naar antwoorden. Daarin zien we een tweestrijd tussen journalist en dochter. Gargard voelde behoefte aan een diepgaander, meer genuanceerd verslag van haar zoektocht. Dat werd dit boek, waarin ze – inderdaad- zelf de regie voert over deze ingewikkelde materie, wat zo makkelijk niet blijkt te zijn.

Rammelend skelet

Gargard merkt op dat haar levensverhaal ook voor haarzelf zo ingewikkeld is dat ze het lastig vindt er een chronologische lijn in aan te brengen. Dat blijkt: De structuur is rommelig, er wordt (te)veel herhaald. De poging om het verhaal te ordenen doet gekunsteld aan: Persoonlijke (jeugd)herinneringen en anekdotes zijn cursief gedrukt en het relaas dat meer op feiten berust is in een normaal font gedrukt. Je ziet haar worsteling: wil ze een biografie over haar vader, persoonlijk memoires of een pamflet schrijven? Met name de laatste paar hoofdstukken over de Nederlandse ‘multiculturele’ samenleving en een aantal weinig vernieuwende standpunten over racisme horen niet in dit boek thuis. En ze trapt net te vaak tegen open deuren met (naïef) belerende zinnetjes als: ‘De specifieke ervaring van een zwart lichaam hebben in deze samenleving is iets wat je niet kunt beleven als je zo’n lichaam niet bezit.’

Zonde! Want aan dit (in redactioneel opzicht) rammelende skelet zit genoeg vlees voor een verhaal dat wél de moeite waard is: Clarices grootvader was naar verluidt de laatste koninklijk heerser van wat nu Grand Bassa County heet, aan de kust in Liberia. Haar vader Martin Gargard werd zijn troonopvolger. Clarices moeder Nellie vluchtte in 1988 tijdens de Eerste Liberiaanse Burgeroorlog naar Philadelphia in de VS om te bevallen van Clarice. Haar vader bleef met haar broers en zussen achter in Liberia. Toen het wat veiliger leek, kwam het hele gezin bij elkaar in Ghana, waar haar moeder besloot te scheiden van de schuin marcherende ‘Daddy’ en ze vertrok zonder kinderen naar de VS.  In 1992 besluit Daddy om Clarice en haar oudere zus Nijay onder te brengen in Nederland, waar Gargard het grootste deel van haar jeugd in Purmerend doorbrengt bij het gezin van haar zus en haar man.

Goed en kwaad

Pas op haar negende bezoekt ze Liberia voor het eerst. Daar schudt ze de hand van Charles Taylor die op een chaisse longue in een verduisterde kamer ligt, grapjes maakt en haar dozen vol koekjes meegeeft. Het kwaad kent vele gezichten. Ze kaart haar dilemma voorzichtig aan bij haar vader: ‘Jij bent de meest morele persoon die ik ken, en hij… is wellicht een van de slechtste personen die ik ooit ontmoet heb. Ik begrijp niet hoe jij dan…’ ‘Voor zo iemand kan werken?’ maakte Daddy mijn zin af, en hij grinnikte. Hij dacht even na. ‘Elke overheid, of het nou een goede of slechte is, heeft communicatie nodig. Ik ben een technocraat. Ik oefen mijn vak uit…’

Op z’n zachtst gezegd: een onbevredigend antwoord. Gargard heeft goed door dat ze zich om haar vader te begrijpen, moet verdiepen in de geschiedenis van haar familie, van Liberia en haar cultuur. Dat levert meer op.  Gargard ziet bijvoorbeeld dat in de Afrikaanse filosofie geen absoluut onderscheid wordt gemaakt tussen goed en slecht. Uit slecht kan goed voorkomen. Bovendien is een land dat voortdurend wordt geregeerd door dictators een land vol opportunisten en mensen die proberen te overleven.

Gargard weet haar ongemak met betrekking tot de rol van held Daddy goed naar voren te brengen: Ze wil er eigenlijk niet aan. Als ze in contact komt met bronnen die beweren dat haar vader communicatie van president Sawyer heeft onderschept en heeft doorgespeeld aan Taylor, zodat die een coupe kon plegen, vindt ze dat pijnlijk. Maar ook haar bronnen zijn ondoorzichtig, vanwege hun belangen. De gedachte dat haar vader in Nederland geen verblijfsvergunning zou krijgen, omdat hij overheidsfunctionaris voor een fout regime is geweest, maakt haar boos. Ze blijft zijn dochter. Die conflicterende emoties en belangen, die ook zo kenmerkend zijn voor Liberia: daarin schuilt het echte verhaal.

Drakendochter; Clarice Gargard

De Arbeiderspers

288 blz.

19,99

 

 

Niet een hobby, maar een lifestyle

Niet een hobby, maar een lifestyle

Het Parool, PS Boeken, Zaterdag 6 oktober 2019 Youngadultlezers ontmoeten elkaar online en op festivals Vanaf de pubertijd gaan kinderen minder lezen. Op youngadultlezers na; die gaan dan helemaal los. Ze laten het niet bij lezen, maar bezoeken evenementen als het Young Adult Literatuur Festival …

Als goedkope chardonnay

Als goedkope chardonnay

Het Parool, PS Boeken, zaterdag 21 september In de nieuwe roman va Op de Beeck regent het bijvoeglijk naamwoorden Door Dieuwertje Mertens Let op mijn woorden, de titel van de nieuwe roman van de Vlaamse Griet op de Beeck (1973), kan ironisch worden opgevat. ‘Ik…

Susan Sontag: de persoon en de metafoor

Susan Sontag: de persoon en de metafoor

Het Parool, PS Boeken zaterdag 21 september 2019

Biografie: van intellectueel tot societyfiguur en activist

De Amerikaanse schrijver en vertaler Benjamin Moser neemt in zijn biografie van Susan Sontag de moeizame verhouding tot de waarheid van de gevreesde en aanbeden schrijver en criticus onder de loep.

Door Dieuwertje Mertens

‘Hier li(e)gt (Zoals ze haar hele leven heeft gedaan) Susan Sontag 1933- 195..’ schreef de gevreesde en aanbeden schrijver, filmmaker en criticus op vijftienjarige leeftijd onder een tekeningetje van een grafsteen in haar notitieboek. Het daadwerkelijke grafschrift in Montparnasse, Parijs van de beroemdste vrouwelijke en meest glamoureuze intellectueel en cultuurcriticus van Amerika vermeldt alleen ‘Susan Sontag 1933-2004’.

 

Benjamin Moser spreekt in zijn omvangrijk biografie Sontag haar leven en werk van Susan Sontag en ‘Susan Sontag’. Hiermee refereert hij naar het begrip ‘camp’ uit een van haar bekendste essays Notes on “Camp”(1964). ‘Waar het in Sontags leven uiteindelijk om draaide was het ontsnappen aan het gevoel van niet-echt zijn dat ze bij zichzelf als tiener had vastgesteld. (..) en camp had alles te maken met in de gaten hebben dat het ‘zijn’ een rollenspel is, ‘Being-as-playing-a-role’.

 

Sontag leefde in de tijd van Warhol, waarin een revolutie plaatsvond in de manier waarop roem werd vergaard en beleefd; ze was iemand die werd gefotografeerd én ze reflecteerde op fotografie (en andere cultuuruitingen). Ze zag het verschil tussen de persoon aan de ene kant en het beeld (‘de metafoor’) aan de andere kant: Een bepalend thema en in de biografie tevens een belangrijke leidraad die Moser oppikt uit een duizelingwekkend omvangrijk archief bestaande uit dagboeken, notities, correspondenties, artikelen en niet-gepubliceerde essays. Daarnaast sprak hij met nabestaanden.

Susan Lee Rosenblatt

Sontag werd op 16 januari 1933 geboren in Manhattan als Susan Lee Rosenblatt. Toen haar moeder Mildred na het overlijden van haar vader hertrouwde, nam ze de achternaam van haar moeders nieuwe partner aan, onder meer uit een behoefte aan een nieuwe identiteit. In haar jeugd werd het fundament voor Sontags moeizame verhouding tot de waarheid gelegd. Ze adoreerde Mildred die vooral gepreoccupeerd was met haar uiterlijk, make-up (maskerade), mannen en drank. ‘Het was duidelijk dat ze verliefd was op haar moeder,’ zei haar eerste partner Harriet Sohmers. Zus Judith noemde Mildred ‘de koningin van de ontkenning’. Sontag kwam er bijvoorbeeld pas jaren na de dood van haar vader achter dat hij was overleden en haar moeder vertelde haar pas dat ze ging hertrouwen, nadat het huwelijk was voltrokken.

 

Het gezin waarin Sontag opgroeide is vormend geweest voor haar werk. Moser stelt zich op als geschiedschrijver, cultuurcriticus en psycholoog. De biograaf noemt niet alleen de omstandigheden van haar jeugd – de afwezigheid van de vader, het verlangen naar de moeder – maar ook meer algemene psychologische ontwikkelings(stoornissen) waar veel kinderen van alcoholisten last van hebben. Ze verklaren onder meer het gebrek aan zelfkennis van Sontag, de moeizame sadomasochistische (lesbische) liefdesrelaties en de complexe relatie met zoon David die ze op 19-jarige leeftijd kreeg.

 

Moser geeft de lezer een indruk van hoe Sontags gedachten werden gevormd: Hij laat zien met wie ze omging, wat ze las, welke tentoonstellingen ze bezocht. Ook staat hij uitvoerig stil bij het maatschappelijke, culturele en politieke klimaat waarin Sontag zich ‘ontwikkelde’ van intellectueel tot beroemdheid en societyfiguur tot activist, en van politiek non-actief tot radicaal-links tot links-liberaal. De biograaf schuwt een kritische houding niet en benoemt óók de minder geslaagde kanten van haar karakter (ze was bepaald niet empathisch) en werk (stukken met ‘moeizame redeneertrant’ of ‘vage omschrijvingen’). Daarmee schat hij juist haar intellectuele en culturele rol op waarde.

Hoofd en lichaam

Daarnaast verluchtigt Moser de intellectuele geschiedenis door af en toe door stil te staan bij roddel of opmerkelijkheden, zoals de onsmakelijke eetgewoonten van Sontag, die ongegeneerd kon gaan zitten schrokken en die gek was op ‘smerig’ eten, zoals orgaanvlees of duizendjarige, zwavelige eieren.

 

‘Het hoofd staat los van het lichaam,’ schreef ze als jonge vrouw in haar dagboek. Het is een terugkerend thema in haar leven, dat wederom terugslaat op een tweedeling tussen beeld en subject. Als ze op 42-jarige leeftijd voor de eerste keer kanker krijgt is het lichaam niet te ontkennen. Ze ondergaat zware behandelingen en overleeft de ziekte. En ze schrijft Illness as metaphor (1978); een onderzoek naar leugens rond de ziekte: ‘niets is schadelijker dan betekenis toekennen aan ziekte’ schreef ze in navolging van Against interpretation (1966). Moser wijst scherpzinnig op de paradox die aan het boek ten grondslag ligt: ‘de geest kon iemand niet ziek maken, maar wel genezen.’

Afstand doen

Toen Sontag op 71-jarige leeftijd voor een derde keer kanker kreeg, zei ze dat ze zich voor het eerst in haar leven ‘niet bijzonder voelde’; ze bleek sterfelijk. ‘Afstand doen van haar uitzonderlijkheid betekende afstand doen van haar identiteit, de fictie die Sue Rosenblatt had getransformeerd tot Susan Sontag’, schrijft Moser.

 

Sontag hield er in die tijd al acht jaar een gecompliceerde relatie op na met Annie Leibovitz, de beroemde fotograaf van bekendheden; iemand die imago’s creëert. Leibovitz fotografeerde haar op haar ziekbed. Dit leverde akelige portretten op, waar ze door de ziekte bijna onherkenbaar op stond. Er ontstond nogal wat controverse over.

 

‘Susan Sontag’ stond op het punt te verdwijnen, maar zelf weigerde ze toe te geven dat ze stervende was. Haar laatste woorden waren tegen haar zoon: “Ik wil je zeggen..” en daarna niets meer. Maar echt tot stilzwijgen zou ze niet komen: Moser heeft in zijn zeer volledige biografie overtuigend laten zien in hoeverre ‘Susan Sontag’ onderdeel uitmaakt van de Amerikaanse cultuurgeschiedenis. Hoewel haar lichaam overleden is, waart haar geest nog steeds rond. Haar eigen grafschrift blijkt bijzonder treffend.

 

  • Benjamin Moser (1976) is een Amerikaanse schrijver en vertaler. Eerder schreef hij een biografie over de Braziliaanse auteur Clarice Lispector. Hij woont sinds 2002 in Utrecht.
Nana Kwame Adjei-Brenyah: ‘Als je zwart bent, heb je geen keuze’

Nana Kwame Adjei-Brenyah: ‘Als je zwart bent, heb je geen keuze’

Het Parool, PS Kunst en Media, maandag 9 september 2019 Nana Kwame Adjei-Brenyah is een belangrijke nieuwe stem in de Amerikaanse literatuur. Dinsdag praat de gelauwerde debutant in De Nieuwe Liefde over zijn bundel Friday Black. Door Dieuwertje Mertens De Amerikaanse auteur ­Nana Kwame (27), zoon…

Waarom je klassieker De Toverberg zou moeten hebben gelezen

Waarom je klassieker De Toverberg zou moeten hebben gelezen

Het Parool, PS Boeken, zaterdag 24 augustus 2019 Moderne klassiekers Welke moderne klassiekers moet je als literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens maakt een selectie. Deze week De Toverberg uit 1924 van de Duitse auteur Thomas Mann (1875-1955). Waar gaat de roman over? Hans Castorp…

Waarom je klassieker Black Box moet hebben gelezen

Waarom je klassieker Black Box moet hebben gelezen

Het Parool, PS Boeken, 18 augustus 2019

Moderne Klassiekers

Welke moderne klassiekers moet je als literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens maakt een selectie. Deze week Black box uit 1986 van de Israëlische auteur Amos Oz (1939-2018).

Waar gaat de roman over?

 

Ilana Sommo-Brandsetter vraagt haar voormalige echtgenoot, professor Alex(ander) Gid’on, per brief om hulp voor hun zoon Boaz die volledig dreigt te ontsporen. Ze hebben sinds de ontbinding van hun huwelijk zeven jaar geleden geen contact meer gehad. Alex biedt financiële hulp via zijn advocaat Sackheim. Maar er komt ook een bitterzoete correspondentie tussen de ex-geliefden op gang waarin zij beiden een antwoord zoeken op de vraag waarom hun liefdesgeschiedenis zo’n tragisch verloop kende. Ook Illana’s nieuwe man Michel Sommo raakt in een correspondentie met Sackheim, Boaz en Alex verwikkeld. Zoals aan de hand van de gegevens in de onverwoestbare black box een vliegtuigongeval kan worden gereconstrueerd, zo wordt in deze roman het uiteenvallen van de liefde gereconstrueerd.

 

Waarom zou je Black box lezen?

 

Black box is niet alleen een hartverscheurende liefdesgeschiedenis, maar vertelt ook op ingenieuze wijze het verhaal over de politieke en religieuze verdeeldheid onder Israëlische joden in een land in voortdurende staat van conflict. De brievenschrijvers die allemaal scherp van de tongriem zijn gesneden sparen elkaar niet. Ze beledigen, kwellen, vleien en verleiden elkaar in stilistisch zeer verfijnde brieven, waaruit hun uiteenlopende karakters naar voren komen. De brieven zijn een lust om te lezen.

 

Wie is het meest opmerkelijke personage?

De ‘onbetrouwbare’ Illana die door de twee mannen wordt bemind, blijft het grote enigma. Zij laat zien dat waarheid niet bestaat en verkiest verbinding boven machtsvertoon – een politieke boodschap die overeenkomt met die van Oz, die een groot pleitbezorger was voor een vredesakkoord met de Palestijnen.

 

Hoe werd de roman destijds ontvangen?

Grotendeels lovend. Victoria Glendinning schreef in 1988 in The London Times: “Iedere positie die wordt vertegenwoordigd in dit slimme, verlichtende boek is een gerechtvaardigd en verdoemd resultaat van een eerlijke zoektocht naar wat het vandaag de dag betekent om een geliefde, man, zoon, Israëli, Jood te zijn.”

 

Wie liet zich erdoor inspireren?

In 1992 verscheen de boekverfilming Kufsa Sh’hora van de Israëlische filmmaker Yeud Levanon. Auteurs David Grossman, Etgar Keret en Jonathan Saffran Foer zijn grote bewonderaars van Black box en andere romans van Oz.

Waarom je klassieker De Minnaar moet hebben gelezen

Waarom je klassieker De Minnaar moet hebben gelezen

Het Parool, PS Boeken, 11 augustus 2019 Moderne Klassiekers Welke moderne klassiekers moet je als ­literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens selecteert deze week De minnaar uit 1984 van de Franse auteur Marguerite Duras (1914-1996). Waar gaat de roman over? Een vijftienjarig Frans meisje uit…

Waarom je klassieker De Duivelsverzen gelezen moet hebben

Waarom je klassieker De Duivelsverzen gelezen moet hebben

Het Parool, PS Boeken, 2 augustus 2019 Moderne Klassiekers Welke moderne klassiekers moet je als ­literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens selecteert deze week De Duivelsverzen uit 1988 van Salman Rushdie (1947). Waar gaat de roman over? Twee acteurs vallen na 111 dagen gegijzeld te…

Moderne klassiekers: Orlando

Moderne klassiekers: Orlando

Het Parool, zaterdag 27 juli, Boeken

Welke moderne klassiekers moet je als literatuurminnend wereldburger gelezen hebben? Dieuwertje Mertens maakt een selectie. Deze week Orlando uit 1928 van Virginia Woolf (1882-1941)

 

Waar gaat de roman over?

 

‘Hij- er viel niet te twijfelen aan zijn geslacht,’ begint deze satirische biografie van het leven van de zestienjarige Orlando. Aan het begin van het verhaal is hij een jonge vijftiende-eeuwse edelman, maar hij wordt op zesendertigjarige leeftijd ruim een eeuw later wakker als vrouw. ‘Maar in ieder ander opzicht was hij dezelfde gebleven,’ schrijft Woolf. Echter; ‘zij kende de geheimen en deelde zwakheden van beiden (red. geslachten)’. De lezer volgt Orlando tijdens zijn avontuurlijke reizen door driehonderd jaar tijd en ruimte.

 

Waarom zou je Orlando lezen?

 

Onlangs verscheen een heruitgave van de fantastische Nederlandse vertaling door Gerardine Franken bij uitgeverij Orlando, waarin de zwierige schrijfstijl van Woolf helemaal overeind is gebleven. Aan haar grote liefde Vita Sackville-West, beschreef Woolf haar schrijfervaring als ‘een schrijver op vakantie’: de frivoliteit en het plezier spat van de pagina’s. Toch is het ook een wijs boek, met intelligente bespiegelingen over het leven, de positie van de vrouw en het verstrijken van de tijd. Orlando is een van de eerste feministische romans waarin het begrip ‘sekse’ wordt onderzocht. Woolf concludeert: ‘In ieder mens (..) voltrekt zich een zwenking van de ene sekse naar de andere’.

 

Wie is het meest opmerkelijke personage?

 

Orlando is natuurlijk onovertroffen, maar op een goede tweede plaats staat ‘de biograaf’ uit wier pen dit verhaal is gevloeid. De verteller reflecteert met veel gevoel voor humor op de literaire conventies die met het verloop van de tijd veranderen.

Hoe werd de roman destijds ontvangen?

 

Orlando verkocht zo goed in Engeland en Amerika dat het echtpaar Woolf zijn eerste auto kon aanschaffen en de rest van het leven financiële stabiliteit genoot (Kelly Tetterton, 1995). Cleveland B. Chase van de NY Times schreef in 1928 vol lof over de roman die richtgevend kon zijn voor hoe de literatuur zich verder zou moeten ontwikkelen.

Wie liet zich erdoor inspireren?

 

De Amerikaanse actrice Tilda Swinton speelde Orlando in de verfilming van Sally Potter uit 1992. Ze las het boek al als tiener en het hielp haar door haar pubertijd. ‘Orlando is een praktische handleiding voor hoe te leven’ (The Telegraph, 9 januari 2012).

 

Virginia Woolf – Orlando,

Uitgeverij Orlando

Vertaling Gerardine Franken, met een inleiding van Marja Pruis

ISBN 978 94 92086 96 9

hardcover, 22,50 euro