Recent Posts

‘Ik ben niet erg belezen, ik ken de canon niet’

‘Ik ben niet erg belezen, ik ken de canon niet’

Het Parool, Boeken, 13 oktober 2018 Debuut: Jonge redacteur en beroemde schrijver Dieuwertje Mertens Als ghostwriter schreef ze ‘met een masker op’. Dat werkte bevrijdend, merkte Lisa Halliday toen ze een boek schreef over een onderwerp waarvan ze wist dat het tot roddels zou leiden. […]

#MeToo dringt door tot in het boek

#MeToo dringt door tot in het boek

INTERNATIONAAL  LITERATUURFESTIVAL  UTRECHT Schrijven volgens de eisen van deze tijd In een ideale wereld moet een roman niets. Maar in de uitgeefwereld van nu moet een roman van alles, schrijft Dieuwertje Mertens. Op het Internationaal Literatuur Festival Utrecht staat de roman een avond lang in […]

Het stokje van den magiër

Het stokje van den magiër

Het Parool, zaterdag 15 september 2018, Boeken

Slauerhoff nog steeds urgent

Dieuwertje Mertens

Dichter-scheepsarts Jan Slauerhoff (1898-1936) zou vandaag zijn verjaardag gevierd hebben. Nu, 82 jaar na zijn dood, verschenen eveneens de herziene Verzamelde gedichten met nooit eerder verschenen gedichten, bezorgd door Hein Aalders en Menno Voskuil en de herziene Slauerhoff Biografie van Wim Hazeu ‘met aanvullingen, correcties en stilistische aanpassingen’. Zowel de gedichten als de persoon Slauerhoff, ‘Slodderhoff’, ‘Slau’ laten een ongekende ‘demonische’ levenslust zien die hem een kleine eeuw na zijn dood nog steeds urgent en onvergetelijk maken.

 

‘Voor Slauerhoff b.v. zijn kachels en vrouwen even poëtisch, want hij heeft het stokje van den magiër, hij raakt de gewoonste dingen aan, en ze gaan trillen met een vreemd geluid. (..) Hij schrijft met een vrouwelijk raffinement, toch slordig; maar er onder is de donkere stem van het bloed, en dat is toch eigenlijk de poëzie’, zei dichter Hendrik Marsman in een interview in 1927 (Slauerhoff, een biografie).

 

Een kleine eeuw later zijn Slauerhoffs gedichten nog net zo geliefd. Als één van de meest gebloemleesde dichters zijn een aantal van zijn gedichten klassiekers geworden. Denk aan Voor de verre prinses (‘Wij komen nooit meer saam:/De wereld drong zich tussenbeide.(..)’) Of Wooninglooze (‘Alleen in mijn gedichten kan ik wonen (..)’ ).

 

Het laatste gedicht geeft veel van het karakter van de dichter prijs. Slauerhoff had een onrustige natuur en een beruchte reputatie als reiziger, druggebruiker en rokkenjager. Hij hield van vrouwen (daarom had hij er ook zoveel), maar kon zich niet binden. Hij vreesde zijn drift om te schrijven te verliezen door zich vast te leggen.

 

Toch probeert hij zijn hele leven zijn verstandhouding tot de liefde in gedichten te duiden in zinnen als ‘Een liefdesbrief is beter dan het lief’ En: ‘Arm hartje, klaag maar:/De liefde is eindeloos wreed,/Je krijgt haar niet en haat ze/Of je krijgt haar wel en dan gaat ze (..)’ Aan zijn latere roerige huwelijk met zijn grote liefde danseres Darja Collins, leed hij ontzettend. Des te meer omdat zij degene was die zich niet volledig liet bezitten.

Hazeus kloeke biografie, waarvan de eerste druk in 1995 verscheen, is een feiten- en anekdoterelaas dat zich vooral laat kenmerken door de zuivere afstand van de biograaf die handel en wandel van de reislustige dichter die hartstochtelijk bemind, bewonderd en gehaat werd nauwgezet beschrijft. Meer betrokkenheid van de auteur had in deze biografie niet misstaan, maar tegelijkertijd verschaft hij de lezer voldoende inzicht verschaft om zelf zijn conclusies te trekken.

 

Zo citeert Hazeu scheepslieden die scheepsarts Slauerhoff op handen droegen, omdat hij er alles aan deed om hen in goede gezondheid te helpen, waar hij weerzin voelde jegens de rijke passagiers. Zijn goede vriendin, dichter Jo Landsheer, prijst zijn invoelende karakter (hij begreep de vrouwelijke aard zo goed). Maar hij hield eveneens van sarren. Dichter en criticus Jan Greshoff: ‘Slauerhoff was van natuur en met graagte: een pestkop. Ik heb hem zelf bezig gezien toen hij, alléén om Eddy du Perron te treiteren, vliegen doodklapte tussen de bladzijden van Du Perron’s kostbaarste luxe-uitgaven.”

 

Dat karakter vol tegenstellingen komt ook terug in zijn poëzie, waar het sensitieve en het botte, het romantische en het cynische, het vormvaste en het slordige (doorbreken van rijmschema’s e.d) elkaar afwisselen. Slauerhoff, die zoals hij in een kritiek op van het werk Beversluis met zijn ‘gedichten vol gedachten’, schreef: “Sensueele en heftige aandoeningen daarentegen vormen hun vers zelf. Zij breken de strophen, verstooten het rhytme en bemeesteren hijgend hun eenigen eigen vorm.”

 

Die weigering zich te voegen naar het volmaakte, is onweerstaanbaar. En in die dwarse aard ligt natuurlijk de aantrekkingskracht van poëzie én persoon besloten. De niet eerder ontsloten gedichten die Aalders en Voskuil toevoegden aan Verzamelde gedichten blijken niet zozeer onmisbaar, want het zijn niet per se zijn beste en het zijn er al zoveel, maar ze maken dit fantastische naslagwerk wel compleet.

 

****Verzamelde Gedichten, J Slauerhoff, bezorgd door Hein Aalders en Menno Voskuil, 34,99

****Slauerhoff Biografie, Wim Hazeu, Arbeiderspers, 33,99

Beheersing vereist bij liefdesverdriet

Beheersing vereist bij liefdesverdriet

Analyse: Hoe transformeer je misère tot literatuur? Hoe groter het liefdesverdriet, hoe meer afstand en beheersing nodig zijn om daar een literaire vertelling van te maken. Met het uitgesproken hartenzeer van Petrarca hoef je tegenwoordig niet meer aan te komen. Door Dieuwertje Mertens ‘Voor iedereen […]

Zon, zee en een stapel boeken

Zon, zee en een stapel boeken

De zomer is voor velen hét moment om te lezen, blijkt uit onderzoek en koopgedrag. Vooral thrillers doen het goed, maar ook is er tijd voor dat ene boek dat je altijd al had willen lezen.   Er was een zomer dat ik met Anna […]

Niet zo’n liefdevolle blik

Niet zo’n liefdevolle blik

Het Parool, PS Boeken, 16 juni 2018

Drie liefdesverhalen en de male gaze

Op welke manieren kijkt een man naar een vrouw? Ziet hij zijn eigen projecties en verlangens weerspiegeld of ziet hij haar gebreken? Is zijn blik hard en genadeloos of liefdevol? Zí­et hij haar? De Zweedse schrijver Lina Wolff (1973) onderzoekt in haar tweede boek, De polyglotte geliefden de mannelijke blik (male gaze) en de onderliggende machtsverhoudingen.

‘Dus je bedoelt dat ik niet goed ben in bed?’ zei de vrouw.(..) ‘Je bent niet goed. Je bent te oud, te geremd en te saai.’ Het mededogen dat Max voelde voor de uitgerangeerde secretaresse die hij meetroonde naar een hotelkamer voor een onenightstand, slaat om in minachting en haat. Max staat voor de seksualiserende, objectiverende male gaze. Als hij het hotel verlaat, spreekt de vrouw een vloek over hem uit. Max probeert die te verbreken door een boek te schrijven. Zijn manuscript verbindt de drie vertellers van De polyglotte geliefden op geraffineerde wijze met elkaar.

De drie eigenzinnige karakters Ellinor, Max en Lucrezia vertellen in hun aangrijpende vertelstijl hun liefdesgeschiedenis. Ellinors eerste liefde Johnny vraagt haar: ‘Is er iets waar je altijd van hebt gedroomd dat een man het voor je zou doen?’

Dat is er: ze wil leren vechten ‘als iemand die erop losbeukt’. Ze leert dat niet seks, maar het gevecht mensen nader tot elkaar brengt: ‘als je voor je tegenstander staat, zijn er momenten waarop je recht bij de ander naar binnen kunt kijken en precies begrijpt wie hij of zij is.’

Lucrezia is de weinig knappe dochter van een verarmde adellijke familie. Ze groeit op in een paleis vol spiegels, volgens de kelners voldoende om mensen in toom te houden, want ‘niemand is zo streng voor zichzelf als de eigen blik’. Als Max met zijn assistent Marco Devoti het paleis bezoekt om de oude markiezin te interviewen voor zijn boek, dringt Marco zich aan Lucrezia op. Hij plaatst haar voor de spiegel in haar kamer, terwijl hij haar uitkleedt en ontmaagdt. Ze ziet alleen zichzelf, maar Marco Devoti verdwijnt nooit meer uit haar gedachten.

De polyglotte geliefden is een diepgravend, gelaagd literair meesterwerk. Alles draait om hoe geliefden naar elkaar kijken. Mannen en vrouwen hebben geleerd om vrouwen door die seksuele blik te bekijken en te beoordelen. Bewustwording maakt een andere manier van kijken mogelijk en daarin schuilt ware liefde, lijkt Wolff te willen zeggen.

 

Vandaag gaat het gebeuren

Vandaag gaat het gebeuren

Woorden temmen met Kila&Babsie   Soms vergeet je – ook als (poëzie)criticus– hoe leuk poëzie is of kan zijn. Het dichterduo Kila&Babsie selecteerde voor haar prachtig vormgegeven Woorden temmen vierentwintig lievelingsgedichten, begeleid door (taaltechnische) wetenswaardigheden en opdrachten voor beginnende poëzie-lezers en –schrijvers. Het plezier spat […]

Tijd voor een seksuele revolutie

Tijd voor een seksuele revolutie

Het Parool, PS zaterdag 2 juni 2018, Je bent maagd, vrouw-van of hoer Dieuwertje Mertens De Franse pers reageerde verbaasd op In de tuin van het beest van de Frans-Marokkaanse Leïla Slimani. Met haar achtergrond had men een ‘kuiser en meer ingetogen’ boek verwacht. Slimani […]

Lekker fietsen

Lekker fietsen

Gedichten van mensen met een verstandelijke handicap

Één van de leukste albums die de afgelopen jaren is verschenen is De speeldoos ( 1 en 2) van Roos Rebergen en Torre Florim, waarop een aantal fantastische nummers staan met liedteksten die afkomstig zijn van mensen met een verstandelijke beperking, zoals Geen mens helpt mij de winter door of ‘Jezus is de zoon van God/ en ik ben de zoon van mama.’ Een tekst met een logica en zeggingskracht  waar geen speld tussen is te krijgen.

Door De Speeldoos was ik ook nieuwsgierig naar de bundel Waar ik weg waai. Inge Raadschelters bracht voor het project Het andere gedicht 156 gedichten van mensen met een verstandelijke beperking samen. ‘Het doel van dit driejaarlijkse project is in eerste instantie sociaal, emancipatoir en inclusief’, staat in het voorwoord. Zelfexpressie is belangrijk, maar maakt niet per se een goed gedicht (teveel zelfexpressie levert meestal beroerde poëzie op). Toch bevat de bundel een aantal originele en aanstekelijke gedichten, zoals ‘Lekker fietsen’ van Yorick Mollenhorst.

 

Lekker fietsen

 

Foto’s en selfies

Zonsondergang

Fietsen

Langs het Weerwater

Prachtige zwanen zwemmen

 

Hoe zwemmen ze?

En hoe blijven ze drijven?

En hoe zijn wij

Als mensheid

op aarde gekomen?

En waar vandaan?

Uit welk universum?

 

En dan weer door

Fietsen

Naar de groep

Thuis uitrusten

Eten

Boodschappen

Brood smeren

Volgende dag

Weer op de fiets

En dan weer naar

De Witte Olifant

 

De dichter maakt vaart maakt op zijn fiets. Dat blijkt wel uit de eerste strofe waarin hij kort (buiten adem misschien wel) in steekwoorden samenvat wat de fietstocht hem brengt. Plotseling wordt hij getroffen door het aanzicht van de ‘prachtige zwanen’, die brengen hem tot  filosofische bespiegelingen en  levensvragen waar niet zo makkelijk antwoorden op te vinden zijn. ‘En dan weer door’, want de plicht roept, er moet nog van alles. Gelukkig ligt er de volgende dag weer een fietstocht in het verschiet. Hij gaat weer (?) naar de Witte Olifant. Er hadden wat zinnen geschrapt kunnen worden uit de laatste strofe, maar die vertellen ook wat over Yoricks leven. Hij eindigt met een raadsel: Wat is de Witte Olifant? En wat zal hij ditmaal aantreffen?

De bundel is verkrijgbaar via Special Arts.

Hebben vrouwen Herman Stevens nodig?

Hebben vrouwen Herman Stevens nodig?

Het Parool, PS Boeken, zaterdag 12 mei 2018 Essays: 100 jaar vrouwenhaat in de literatuur ‘De beste tijd voor vrouwen komt nog’ In de essaybundel Het sterke geslacht breekt schrijver Herman Stevens een lans voor vrouwen in de literatuur. Maar hij blijft wel erg dicht […]

Nog niet moegestreden

Nog niet moegestreden

Het Parool, PS Boeken, 21 april 2018 Ras blijft de grote verdeler Dieuwertje Mertens Donderdag nam Antjie Krog de Gouden Ganzenveer in ontvangst. In de nu verschenen selectie essays Hoe alles verandert reflecteert ze op het complexe, moderne Zuid-Afrika. ‘Nur die Hoffnung kauert’ (alleen de […]

‘Liefde kan pas als je naar elkaar luistert’

‘Liefde kan pas als je naar elkaar luistert’

Het Parool, Boeken, 7 april 2018

Macht: Vrouwen, mannen en relaties

Dieuwertje Mertens

In De antwoorden van Catherine Lacey legt personage Kurt Sky het aan met verschillende vrouwen om aan al zijn behoeftes te voldoen. ‘Gender speelt een belangrijke rol.’

De Amerikaanse auteur Catherine Lacey schrijft in haar tweede roman De antwoorden over de maakbaarheid van de liefde. Maar belangrijker is misschien wel dat ze laat zien wat het betekent om vandaag de dag vrouw te zijn.

In De antwoorden wil de beroemde Amerikaanse acteur Kurt Sky met een duur experiment de perfecte liefde construeren. Een team onderzoekers stelt een harem voor hem samen. Elke vrouw vervult tegen betaling een andere rol: er is een Boze Vriendin om ruzie mee te maken, een Moederlijke Vriendin om de was te doen, er zijn Intieme Vriendinnen om seks mee te hebben en er is een Emotionele Vriendin om mee te praten. De laatste rol is voor de wereldvreemde, streng-religieus opgevoede Mary Parsons weggelegd. En met haar lijkt hij een echte band op te bouwen.

Waarom is Mary de ideale Emotionele Vriendin?

“Ze weet niet wie hij is, dus ze heeft geen beeld van hem. En ze is niet heel erg knap, want ze moest iemand zijn met wie Kurt vooral graag praat. Ik weet niet op welke manier ze niet zo knap is, of vanuit welk perspectief, want ik heb geen idee hoe ze eruitziet. Ik weet alleen dat ze wat kwetsbaar overkomt. Ik zie personages niet als mensen van vlees en bloed, maar als dragers van ideeën.”

Is de rol die de Emotionele Vriendin op zich neemt een reactie op het feministische concept ’emotionele arbeid’?

“Ja, maar hopelijk wel met een satirische ondertoon. Mary kijkt niet naar Kurt met een bepaald oordeel, dus voor haar heeft het aanvankelijk geen grote emotionele lading. Sommige mannen zoeken de eerste de beste vrouw op om hun gevoelens bij te botvieren. Als vrouw word je in een hoek gedreven en geacht te luisteren. Ik ben daarmee gestopt. Zoek maar een ander om je verhaal bij te doen.”

Ashley, die de rol van Boze Vriendin op zich neemt, zegt: ‘Die mannen, die bitches met hun slappe armen en benen – wisten ze niet dat een vrouw zijn altijd oorlog betekende?’

“Zij vindt het verschrikkelijk om op haar knappe verschijning te worden beoordeeld, maar er zijn natuurlijk genoeg vrouwen die daar veel plezier aan beleven en daar ook graag gebruik van maken. Ashleys opmerking zegt niets over vrouwen, maar vertelt iets over Ashley. Bij haar roept het woede op. Gender speelt een belangrijke rol in deze roman: ik wil, zonder te oordelen, laten zien dat vrouwen heel verschillend met hun vrouwelijkheid omgaan.”

‘Mijn moeder en haar vriendinnen hebben nooit gelijkheid gehad in hun relaties’

Maar de man, Kurt, heeft de touwtjes in handen. Is uw roman ook kritiek op de ongelijkheid tussen man en vrouw?

“Kurt heeft het voor het zeggen, omdat hij geld heeft, niet omdat hij een man is. Bij mijn generatie is degene die de macht heeft net zo vaak een man als een vrouw. Mijn moeder en haar vriendinnen hebben echter nooit gelijkheid gekend in hun relaties. Nu ze 65 is, komt mijn moeder erachter dat alle mannen met wie ze een relatie heeft gehad, nooit een poot hebben uitgestoken. Ze is woest. Mijn stiefvader is een lieve man, maar hun relatie is niet in balans omdat zij financieel volledig afhankelijk van hem is. Machtsverhoudingen in relaties worden voornamelijk bepaald door geld.”

Je zou de vriendinnen van Kurt, met name de Intieme Vriendinnen, ook prostituees kunnen noemen.

“Een goede vriendin van mij is sekswerker in New York. Zij heeft mij geleerd dat sekswerkers ervoor kiezen hun vrouwelijkheid in te zetten op een manier waar zij zich goed bij voelen. Dit maakt deze vrouwen niet ondergeschikt aan mannen.”

Iedere vrouw komt in haar leven wel op een manier in aanraking met seksueel geweld’

Bijna alle Vriendinnen hebben te maken gehad met seksueel geweld. Is dat inherent aan vrouw zijn?

“Iedere vrouw komt in haar leven wel op een of andere manier in aanraking met seksueel geweld, maar het afgelopen jaar is het pas onderwerp van gesprek geworden. De meeste vrouwen dragen, net zoals de Vriendinnen, een ongelukkige herinnering met zich mee. Patricia Lockwood schreef er een geweldig gedicht over: Rape joke (2013). Ze postte dit gedicht over haar verkrachting online en het ging viraal: het is een ongemakkelijk, vervreemdend gedicht. Maar je moet van dergelijke ervaringen een verhaal maken om ermee om te kunnen gaan.”

Uit De antwoorden komt naar voren dat Kurt vooral op zoek is naar iemand die luistert. Is liefde voor u het gevoel gehoord te worden?

“Kurt wordt door de meeste mensen niet echt gehoord, omdat ze alleen bevestiging zoeken van het idee dat ze van hem als beroemde acteur hebben. Je hebt gesproken taal, maar er bestaat ook zoiets als emotionele taal. Je voelt het als mensen niet echt luisteren. Ik denk dat je zou kunnen meten welke mensen echt een connectie maken. De manier waarop iemand luistert, maakt of er sprake van liefde kan zijn. Je kunt je afvragen of Mary echt luistert naar Kurt.”

De Nederlandse filosoof Simone van Saarloos scheef een manifest waarin ze een bestaan als single met verschillende relaties promoot, want je kunt niet alles in één persoon vinden. Het experiment dat u beschrijft, gaat hier ook vanuit. Is de ideale relatie polyamoureus?

“Ik zie het eerder als een meer gecompliceerde manier om je leven te organiseren. Ik heb toen ik jonger was zelf ook wel met open relaties geëxperimenteerd. Die richting wilde ik niet op met mijn roman. Daarom is deze relatie ook een wetenschappelijk studie met betaalde deelnemers, zodat het stranger than life is.”

Catherine Lacey, De antwoorden, Das Mag, 22,99, 382 blz,

NIEUW GELUID

Catherine Lacey (1985) komt uit Tupelo, Mississippi. Haar debuut, Niemand is ooit verloren (2016), werd lovend ontvangen. In 2014 riep literair magazine Granta haar uit tot ‘New Voice’. Ze woont in Chicago.